[SREBRO 0.875] Carska Rosja - XIX wiek, 1827 - Tabakiera z Pomnikiem Piotra Wielkiego Dekorowana - Niello ŻYCIE CODZIENNE XIX w., WYŻSZE SFERY, ROSYJSKIE ELITY, MOSKWA

Prostokątna tabakiera o niewielkiej wysokości, z łagodnie zaokrąglonymi narożnikami, profilowanymi krawędziami i wiekiem osadzonym na wieloczłonowym zawiasie. Korpus wykonano ze srebra, dekorowanego techniką niello oraz precyzyjnym rytowaniem. Wnętrze zachowuje złocenie o ciepłej, lekko różowawej tonacji.
Wymiary: 7 x 4, 5 cm
Waga: 87, 8 g.
Na wierzchu wieka przedstawiono konny pomnik Piotra I, znany jako „Jeździec Miedziany”. Władca ukazany jest na wspiętym koniu, zwróconym w prawą stronę, z prawą ręką wyciągniętą w zdecydowanym, władczym geście. Sylwetkę monumentu osadzono na wysokim cokole o formie skalnego bloku. Na jego powierzchni wyryto cyrylicką inskrypcję:
„Петру I Екатерина II”
„Piotrowi I Katarzyna II”
Napis stanowi skróconą wersję dedykacji umieszczonej na cokole właściwego pomnika, ufundowanego przez Katarzynę II i odsłoniętego w Petersburgu w 1782 roku. Monument zaprojektował francuski rzeźbiarz Étienne-Maurice Falconet; wyobrażenie to stało się jednym z najważniejszych symboli Petersburga i rosyjskiej ideologii imperialnej.
Postać jeźdźca flankują fantazyjnie ujęte budowle miejskie. Po lewej widoczny jest piętrowy gmach z arkadami, kolumnowym portykiem oraz wysokim, zwieńczonym kopułką lub latarnią członem wieżowym. Po prawej umieszczono architekturę o strzelistej, wieżowej formie, zestawioną z niższym skrzydłem przeprutym arkadami. Elementy te nie tworzą dokładnego odwzorowania topografii Placu Senackiego, lecz syntetyczną panoramę reprezentacyjnego Petersburga. Mają podkreślać miejski i monumentalny kontekst pomnika.
Scenę ujmuje szeroka bordiura złożona z asymetrycznych, falistych wolut, muszlowych wygięć i mięsistych liści. Ornament nawiązuje do późnobarokowej i rokokowej dekoracji rocaille. Partie tła pokryto gęstym, drobnym punktowaniem, dzięki czemu gładkie powierzchnie sylwetek i elementów architektonicznych wyraźnie odcinają się od matowej płaszczyzny. Czerń niello zachowana jest przede wszystkim w pogłębionych liniach konturów, kreskowaniach i polach ornamentalnych.
Spód tabakiery zdobi rozbudowane panoplium wojenne. W centrum umieszczono duża, owalna tarcza z ukośnie kreskowanym naciągiem i dekoracyjnym obrzeżem. Otaczają go skrzyżowane sztandary, drzewca zakończone grotami, lufa działa, elementy uzbrojenia, militarne nakrycie głowy i inne trofea wojenne. Kompozycja ma układ promienisty i niemal heraldyczny. Motywy wojskowe odnoszą się zarówno do Piotra I jako reformatora armii i twórcy rosyjskiej potęgi militarnej, jak i do imperialnego charakteru całej dekoracji. Panoplium obramowano analogicznym jak na wieku ornamentem rocaille, a niezajęte partie powierzchni pokryto punktowaniem.
Boczne ścianki korpusu wypełniają rytowane kompozycje architektoniczne. Widoczne są długie fasady z rytmicznie rozmieszczonymi otworami, portykami, pilastrami i dachami o zróżnicowanym zarysie. Dekoracja obiega tabakierę, tworząc umowną panoramę petersburskiej zabudowy. Kontrast pomiędzy czarnymi partiami niella a jasnym srebrem nadaje niewielkiemu przedmiotowi charakter miniaturowego, graficznego widoku miasta.
Wnętrze jest gładkie. Zachowane złocenie pełniło zarówno funkcję ozdobną, jak i praktyczną, ograniczając bezpośredni kontakt srebra z przechowywaną tabaką.
Na wewnętrznej powierzchni widoczne są trzy słabo czytelne punce. Jedna z nich zawiera oznaczenie „84”, odpowiadające rosyjskiej próbie 84 zołotników, czyli stopowi zawierającemu około 875 części srebra na 1000. Kolejny znak jest znakiem miejskim Moskwy (Św. Jerzy), natomiast pozostały — znakiem imiennym złotnika lub warsztatu, widoczna jest też data 1827.
Forma, ikonografia, technika niello oraz przypuszczalne oznaczenie próby pozwalają wiązać obiekt z rosyjskim złotnictwem pierwszej połowy XIX wieku, prawdopodobnie z warsztatami petersburskimi. Porównywalne tabakiery z wyobrażeniem „Jeźdźca Miedzianego” są zazwyczaj datowane na około 1820–1840. Motyw ten występował na rosyjskich srebrach pamiątkowych przeznaczonych zarówno dla odbiorców krajowych, jak i dla podróżnych odwiedzających stolicę imperium. Analogiczne przykłady potwierdzają także stosowanie próby 84 i niellowanych widoków Petersburga na tabakierach z tego okresu.
Program dekoracyjny łączy trzy zasadnicze treści: osobę Piotra I, fundację Katarzyny II oraz militarną i urbanistyczną potęgę stworzonego przez Piotra państwa. Katarzyna II, fundując monument swojemu poprzednikowi, przedstawiała własne rządy jako kontynuację jego reform. Powtórzenie dedykacji na tabakierze nadaje przedmiotowi charakter nie tylko pamiątkowy, lecz również polityczny i dynastyczny.
Piotr I Wielki (1672–1725), car, a od 1721 roku cesarz Rosji, przeprowadził rozległe reformy administracyjne, wojskowe i gospodarcze. Założył Petersburg i uczynił go nową stolicą państwa. W rosyjskiej ikonografii imperialnej występował jako prawodawca, reformator, zdobywca i twórca nowoczesnego imperium.
Katarzyna II Wielka (1729–1796), cesarzowa Rosji od 1762 roku, świadomie budowała swoją legitymizację poprzez odwołania do dziedzictwa Piotra I. Fundacja pomnika na Placu Senackim była jednym z najważniejszych elementów tego programu. Łacińska i rosyjska dedykacja na cokole podkreślała symboliczną ciągłość między obojgiem władców.
Étienne-Maurice Falconet (1716–1791) był francuskim rzeźbiarzem związanym z europejskim rokoko i wczesnym klasycyzmem. Na zaproszenie Katarzyny II przybył do Rosji, gdzie stworzył koncepcję pomnika Piotra I. Koń wspinający się na skalny cokół i wyciągnięta ręka władcy miały wyrażać opanowanie żywiołu, siłę państwa i kierowanie Rosji ku przyszłości.
Tabakiera reprezentuje wysoki poziom rosyjskiego rzemiosła złotniczego. Szczególną wartość artystyczną stanowi połączenie rozbudowanej narracji historycznej z miniaturową skalą przedmiotu oraz zastosowanie niella w sposób zbliżający dekorację do ryciny. Wyrazista ikonografia Petersburga i dynastii Romanowów nadaje obiektowi dodatkowe znaczenie kolekcjonerskie.